विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मंदिरात पहाटे भक्तिरसाचा जागर; अभंग, गवळणी आणि संतवचनांनी परिसर होतो भक्तिमय
जारकरवाडी (ता. आंबेगाव) : आधुनिकतेच्या युगात अनेक पारंपरिक धार्मिक प्रथा काळाच्या पडद्याआड जात असताना आंबेगाव तालुक्यातील जारकरवाडी गावाने मात्र आपली शेकडो वर्षांची धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आजही जपली आहे. गावातील श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात अनेक वर्षांपासून सुरू असलेली पहाटेची काकड आरती ही गावाच्या श्रद्धेचे, भक्तीचे आणि एकतेचे प्रतीक बनली आहे. काकड आरतीच्या निमित्ताने पहाटेच्या शांत वातावरणात भाविक मंदिरात एकत्र येतात. विठ्ठलनामाचा गजर, अभंगांचे सूर, गवळणी आणि हरिनामाच्या जयघोषाने संपूर्ण मंदिर परिसर भक्तिरसात न्हाऊन निघतो.
जारकरवाडी गावाला धार्मिक परंपरेचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. गावातील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर हे केवळ श्रद्धेचे स्थान नसून गावाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा ठेवा आहे. मंदिर परिसरातील कोरीव लेणी विशेष आकर्षण ठरतात. या लेण्यांमध्ये प्रभू श्रीरामचंद्र आणि सीतामाई यांच्या हस्ते शिवलिंगाची स्थापना करण्यात आल्याची धार्मिक परंपरा सांगितली जाते. त्यामुळे या मंदिराला विठ्ठलभक्तीबरोबरच रामभक्ती आणि शिवभक्तीचाही आध्यात्मिक संदर्भ लाभला आहे.
पहाटेचा भक्तिमय जागर : काकड आरतीचे स्वरूप
काकड आरती म्हणजे ब्रह्ममुहूर्तावर देवाला जागविण्यासाठी भक्तिभावाने केली जाणारी आरती. वारकरी संप्रदायात या आरतीला विशेष महत्त्व आहे. पहाटेच्या मंगलमय वातावरणात काकड्याची ज्योत प्रज्वलित करून देवाला ओवाळले जाते. त्याचबरोबर संतांच्या अभंगांचे गायन, भूपाळ्या आणि हरिनामाचा गजर केला जातो.
काकड आरतीची सुरुवात साधारणपणे कोजागिरी पौर्णिमेच्या आसपास होते आणि अनेक ठिकाणी त्रिपुरारी पौर्णिमेपर्यंत ही परंपरा सुरू असते. काही मंदिरांमध्ये मात्र वर्षभर नित्यनेमाने काकड आरती केली जाते.
काकड आरतीमध्ये केवळ आरतीच म्हटली जात नाही, तर भक्तीपर साहित्याची एक सुंदर मालिका सादर केली जाते. यामध्ये प्रामुख्याने पुढील प्रकारांचा समावेश असतो.
- मंगलाचरण : गणपती आणि गुरूंचे स्मरण करून कार्यक्रमाची सुरुवात केली जाते.
- काकड आरतीचे अभंग : पांडुरंगाला जागविणारे अभंग म्हटले जातात.
- भूपाळी : पहाटे देवाला जागे करण्यासाठी गायिली जाणारी भक्तिपर गीते.
- वासुदेवाची गाणी : वासुदेवाच्या पारंपरिक गीतांमधून भक्ती आणि प्रबोधनाचा संदेश दिला जातो.
- आंधळा-पांगळा, मुका-बहिरा : पारंपरिक वारकरी भजन मालिकेतील विविध रचना सादर केल्या जातात.
- जोगी आणि जगजोगी : पारंपरिक भक्तिपर गीतांचे गायन केले जाते.
- गवळणी : भगवान श्रीकृष्णाच्या बाललीला, गोपिकांचे प्रेम, गोकुळातील आनंद आणि श्रीकृष्णाच्या विविध लीला यांचे वर्णन करणारी गीते म्हटली जातात.
- देवतांच्या आरत्या : गणपती, शिवशंकर, विठ्ठल-रुक्मिणी आणि इतर देवतांच्या आरत्या केल्या जातात.
- पसायदान व हरिनाम : पसायदान, जय जय राम कृष्ण हरी आणि विठ्ठलनामाच्या गजराने कार्यक्रमाची सांगता केली जाते.
संतवचनांतून भक्तीचा संदेश
काकड आरती आणि वारकरी संप्रदायाचे नाते संतसाहित्याशी अतूट आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम महाराज आणि समर्थ रामदास यांच्या रचनांमधून भक्ती, समता, प्रेम, सेवा आणि मानवतेचा संदेश मिळतो.
संत तुकाराम महाराज म्हणतात,
“जे का रंजले गांजले। त्यासी म्हणे जो आपुले॥”
या संतवचनातून दुःखी, पीडित आणि गरजू माणसांना आपले मानण्याचा संदेश मिळतो.
संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पसायदानातील विचार,
“दुरितांचे तिमिर जावो। विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो॥”
हा संपूर्ण जगाच्या कल्याणाची भावना व्यक्त करणारा विचार आहे.
संत नामदेव महाराजांच्या अभंगातील प्रसिद्ध ओळ,
“तीर्थ विठ्ठल, क्षेत्र विठ्ठल। देव विठ्ठल, देवपूजा विठ्ठल॥”
या ओळींतून विठ्ठलभक्तीचे महत्त्व अधोरेखित होते.
संत तुकाराम महाराजांचा आणखी एक प्रसिद्ध अभंग,
“सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी। कर कटावरी ठेवुनिया॥”
या रचनेतून विठ्ठलाच्या सावळ्या, सुंदर आणि भक्तवत्सल रूपाचे दर्शन घडते.
परंपरेतून सामाजिक एकतेचा संदेश
जारकरवाडीतील काकड आरतीचे महत्त्व केवळ धार्मिक विधीपुरते मर्यादित नाही. या निमित्ताने गावातील महिला, पुरुष, ज्येष्ठ नागरिक आणि तरुण एकत्र येतात. एकत्रित अभंग गायन, टाळ-मृदंगाचा नाद आणि विठ्ठलनामाचा गजर यामुळे गावात एकात्मतेची भावना निर्माण होते.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात नवीन पिढीला संतविचार, अभंग, गवळणी आणि वारकरी संस्कृतीची ओळख करून देण्याचे महत्त्वाचे कार्य अशा धार्मिक परंपरांमधून घडते. पूर्वजांनी जपलेला हा भक्तीचा वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणे ही प्रत्येक ग्रामस्थाची जबाबदारी आहे.
जारकरवाडी गावाने जपलेली काकड आरतीची परंपरा म्हणजे श्रद्धा, संस्कार, भक्ती आणि सामाजिक एकतेचा सुंदर संगम आहे. पहाटेच्या अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा आणि मनातील अज्ञान दूर करून भक्तीचा दीप प्रज्वलित करण्याचा संदेश ही परंपरा देते.
“टाळ-मृदंगाचा नाद, विठ्ठलनामाचा गजर आणि संतवचनांचा आधार; जारकरवाडीच्या काकड आरतीतून जपला जातो भक्तीचा शेकडो वर्षांचा वारसा !!
