पंचनामा विशेष – आपल्या दमदार आवाजाने, तीव्र नजरेने आणि वास्तववादी अभिनयाने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीवर स्वतंत्र ठसा उमटविणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीने एक अष्टपैलू आणि संवेदनशील कलावंत गमावला आहे. वयाच्या ७५व्या वर्षी गोव्यात त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाची बातमी समोर येताच चित्रपटसृष्टीसह देशभरातील चाहत्यांमध्ये शोककळा पसरली.
नाना पाटेकर हे केवळ अभिनेता नव्हते, तर भूमिका जगणारे कलावंत म्हणून ओळखले जात. संवादफेकीतील वेगळेपणा, चेहऱ्यावरचे भाव, आवाजातील चढ-उतार आणि व्यक्तिरेखेतील भावविश्व समजून घेण्याची त्यांची हातोटी विलक्षण होती. त्यामुळे त्यांनी साकारलेली प्रत्येक भूमिका प्रेक्षकांच्या मनात कायमची घर करून राहिली.
रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंत
नाना पाटेकर यांनी अभिनयाच्या क्षेत्रात स्वतःची वेगळी वाट निर्माण केली. सुरुवातीच्या काळात रंगभूमी आणि चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची ताकद दाखवून दिली. पुढे हिंदी चित्रपटसृष्टीतही त्यांनी आपले स्थान भक्कम केले.
‘परिंदा’, ‘अंगार’, ‘तिरंगा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ अशा विविध धाटणीच्या चित्रपटांमधून त्यांनी अभिनयाची अनेक रूपे साकारली. खलनायक, पोलीस अधिकारी, राजकीय व्यक्तिमत्त्व, सामान्य माणूस किंवा भावनिक व्यक्तिरेखा—प्रत्येक भूमिकेला त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख दिली.
‘क्रांतिवीर’मधील अभिनयाने गाजवला ठसा
‘क्रांतिवीर’मधील त्यांची भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासह फिल्मफेअर पुरस्काराने गौरविण्यात आले. ‘परिंदा’ आणि ‘अग्निसाक्षी’साठीही त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले. त्यांच्या अभिनयातील वैविध्याची हीच मोठी साक्ष मानली जाते.
‘नटसम्राट’चा गणपतराव बेलवलकर
मराठी चित्रपटसृष्टीत ‘नटसम्राट’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरला. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या एका ज्येष्ठ अभिनेत्याच्या भावविश्वाची त्यांनी अत्यंत प्रभावी मांडणी केली. या भूमिकेने त्यांच्या अभिनयातील गांभीर्य, वेदना आणि संवेदनशीलता पुन्हा एकदा अधोरेखित केली. या भूमिकेसाठी त्यांना मराठीतील उत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कारही मिळाला.
गंभीर भूमिकांपासून विनोदी भूमिकांपर्यंत
नाना पाटेकर यांचा अभिनय केवळ गंभीर आणि आक्रमक भूमिकांपुरता मर्यादित नव्हता. ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी या व्यक्तिरेखेने त्यांच्या विनोदी अभिनयाची वेगळी बाजू प्रेक्षकांसमोर आणली. गंभीर व्यक्तिरेखा असो किंवा विनोदी भूमिका, नाना पाटेकर त्या भूमिकेला स्वतःची छाप देत असत.
पुरस्कारांपेक्षा मोठी प्रेक्षकांच्या मनातील जागा
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, फिल्मफेअर पुरस्कार आणि इतर अनेक सन्मानांनी त्यांच्या अभिनयाची दखल घेतली. मात्र नाना पाटेकरांसाठी सर्वांत मोठा पुरस्कार होता तो म्हणजे प्रेक्षकांचे प्रेम. त्यांच्या संवादांची शैली, अभिनयाची धार आणि पडद्यावरची उपस्थिती यामुळे ते इतरांपेक्षा वेगळे ठरले.
नाना पाटेकर यांच्या जाण्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका मोठ्या पर्वाचा अंत झाला आहे. त्यांच्या भूमिका, संवाद आणि अभिनयाची शैली पुढील अनेक पिढ्यांतील कलाकारांना प्रेरणा देत राहतील. पडद्यावर असंख्य व्यक्तिरेखांना जीवदान देणारा हा कलावंत आज स्वतः काळाच्या पडद्याआड गेला असला, तरी त्यांची कला आणि आठवणी कायम जिवंत राहतील.
अभिनयाच्या या ‘नाना’ला भावपूर्ण श्रद्धांजली!
लेखन – श्री. संतोष बापू पाचपुते
