मानवी अस्तित्वाचा आणि निसर्गाचा मूळ गाभा शोधणारा समृध्द दस्तऐवज : निसर्ग दाता

समीक्षक : मयुरी मलाप्पा कुंभार (Environmental Activist)
तानगं, मिरज-सांगली .
मो. ८०१००४७३४०

१. प्रस्तावनाः काळाची गरज आणि ‘निसर्ग दाता’ चा उदय आजचे २१ वे शतक हे तंत्रज्ञानाच्या शिखरावर असले, तरी दुसरीकडे आपण हवामान बदल, जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) आणि ऋतू चक्राचे बदललेले स्वरूप यांसारख्या गंभीर सकंटांचा सामना करत आहोत. निसर्गाचे शोषण करुन मानवाने जी प्रगती साधली आहे, ती खरंच शाश्वत आहे का? हा प्रश्न आज प्रत्येक पर्यावरणवाद्याला अस्वस्थ करत आहे. नेमक्या याच गंभीर वळणावर, विठ्ठल वळसे पाटील लिखित ‘निसर्ग दाता’ हे पुस्तक आपल्यासमोर येते. लेखक हे आदर्श पत्रकार व पोलीस पाटील असल्याने सामाजिक जाणीवां त्यांच्या लिखाणांतून दिसून येतात. ‘निसर्ग दाता’ पुस्तक केवळ वनस्पती किंवा झाडांची माहिती देणारे मार्गदर्शक पुस्तक नाही, तर तो मानवी अस्तित्वाचा आणि निसर्गाचा मूळ गाभा शोधणारा एक समृध्द दस्तऐवज आहे. लेखक विठ्ठल वळसे पाटील यांनी अत्यतं अभ्यासपूर्णरीतीने, मानवी सस्कृतीचा इतिहास आणि निसर्गाची अनिवार्यता या दोन्ही गोष्टींची सांगड या पुस्तकात घातली आहे.
२. पर्यावरणवादी दृष्टिकोन (An Environmentalist’s Perspective) एक पर्यावरणवादी म्हणून जेंव्हा आपण या पुस्तकाकडे पाहतो तेंव्हा आपणांस यात केवळ कोरडा वैज्ञानिक दृष्टिकोन दिसत नाही, तर त्यात ‘पर्यावरणीय अध्यात्म’ (Eco-Spirituality) आणि ‘शाश्वत जीवनशैली’ (Sustainable Living) यांचा सुरेख सगंम दिसून येतो. आजचे पर्यावरण चळवळींचे स्वरुप अनेकदा केवळ कायदे, आंदोलने आणि तांत्रिक डेटा (Data) यांच्या पुरते मर्यादित राहते. परंतु जोपर्यंत माणसाच्या मनात निसर्गाबद्दल आत्मीयता आणि कृतज्ञता निर्माण होत नाही, तो पर्यंत कोणतीही पर्यावरण चळवळ यशस्वी होऊ शकत नाही. ‘निसर्ग दाता’ हे पुस्तक मानवाच्या याच सुप्त जाणिवांना जागे करण्याचे काम करते. निसर्ग हा आपला गुलाम नसून तो आपला ‘दाता’ आहे, ही मुळ संकल्पनाच आजच्या ग्राहकवादी (Consumerist) मानसिकतेला चपराक लगावणारी आहे. आपण निसर्गाकडून फक्त ओरबाडून घ्यायला शिकलो आहोत, पण त्याला परत देण्याची (Giving back to Nature) भावना आपण विसरलो आहोत. हे पुस्तक तीच विसरलेली भावना पुन्हा पुन्हा जिवंत करते.
३. अनुक्रमणिका आणि विषयाची मांडणीः एक विहंगम दृश्य पुस्तकाची अनुक्रमणिका पाहिल्यास लेखकाचा व्यासगं आणि त्यांनी घेतलेले परिश्रम स्पष्ट जाणवतात. पुस्तकाची रचना अत्यतं पद्धतशीर आणि प्रवाही आहे: सांस्कृतिक व ऐतिहासिक वारसाः वेद, उपनिषदे आणि पुराणांमधील पर्यावरणाचे सदंर्भ. महापुरुष आणि सतं परंपराः रामायण-महाभारतातील निसर्ग, छत्रपती शिवाजी महाराज, पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर आणि संतांचे पर्यावरण विषयक विचार, आधुनिक उपाय आणि कृतीः मियावाकी (Miyawaki) सारख्या आधुनिक वृक्षारोपण पद्धती आणि जलव्यवस्थापन, हा प्रवास प्राचीन काळापासून सुरु होऊन थेट आधुनिक विज्ञानापर्यंत येतो, ज्यामुळे वाचकाला भुतकाळातील समृध्दी आणि भविष्यकाळातील आव्हाने या दोन्हीची स्पष्ट कल्पना येते.
४. आपल्या मुळांकडे परतः वेद आणि पुराणांमधील पर्यावरणीय दृष्टी एक पर्यावरणवादी म्हणनू काम करताना मला अनेकदा जाणवते की, पाश्चात्त्य देशांनी ज्याला आज ‘इकोलॉजी’ (Ecology) म्हटले आहे, ती सकंल्पना आपल्या पुर्वजांनी हजारो वर्षांपुर्वीची जीवनपद्धती म्हणनू स्विकारली होती. विठ्ठल वळसे पाटील यांनी पुस्तकाच्या सुरुवातीच्या प्रकरणांमध्ये यावर अतिशय अचकू प्रकाश टाकला आहे. वेदांमधील पचंमहाभूतांचे महत्त्वः आपले वेद निसर्गाला देव मानतात. ‘माता भीः पत्रो अहं पृथिव्याः’ (पृथ्वी ही माझी माता आहे आणि मी तिचा पुत्र आहे) ही भावना लेखकाने या पुस्तकात अधोरेखित केली आहे. जेंव्हा आपण निसर्गाला माता मानतो, तेंव्हा तिचे शोषण करण्याचा विचारही मनात येऊ शकत नाही. रामायण आणि महाभारतातील निसर्गः प्रभूरामचद्रं आणि पांडव यांनी आपला वनवासाचा काळ निसर्गाच्या सानिध्यात काढला. त्या काळातील वनांचे वैभव, नद्यांचे पावित्र्य आणि मानवाचा प्राण्यांशी असलेला सलोखा लेखकाने विविध उदाहरणांतून स्पष्ट केला आहे. सदंर्भ आजच्या सिमेंटच्या जंगलात राहणाऱ्या माणसाला अंतर्मुख करायला लावणारे आहेत.
५. महापुरुषांचे पर्यावरण कार्य आणि शाश्वत दृष्टी इतिहासाकडे केवळ राजकीय दृष्टि कोनातनू न पाहता ‘पर्यावरणीय दृष्टिकोनातनू’ पाहण्याची एक नवी नजर हे पुस्तक आपल्याला देते. अ) छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वृक्षसवंर्धन धोरण स्वराज्य उभे करताना छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पर्यावरणाचा किती सखोल विचार केला होता, याचे उत्तम विश्लेषण पुस्तकात आढळते. ‘महाराजांचे आज्ञापत्र’ हा आपल्या इतिहासातील पहिला पर्यावरण विषयक कायदाच म्हणावा लागेल. रयतने लाविलेली झाडे आंबा, फणस किंवा इतर झाडे. ती लाकडाच्या गरजेपोटी तोडू नयेत. झाडे म्हणजेप्रजेचे प्राणच आहेत. महाराजांची ही दुरदृष्टी आजच्या विकासकामांच्या नावाखाली होणाऱ्या बेसुमार वृक्षतोडीवर एक मोठा उतारा आहे. ब) पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर आणि जलव्यवस्थापन अहिल्यादेवी होळकर यांनी केवळ मंदिरे बांधली नाहीत, तर भारतभर विहिरी, तलाव, आणि बारवा बांधून पाण्याचे विकेंद्रीकरण केले. आज जेंव्हा आपण भजूल पातळी (Groundwater table) खाली जाण्याच्या समस्येला तोंड देत आहोत, तेंव्हा अहिल्यादेवींचे हे जलव्यवस्थापन मॉडले किती महत्त्वाचे होते हे लेखकाने योग्य रीतीने मांडले आहे.
६. सतं साहित्यातील ‘इको-स्पिरिट्नुअलिटी’ (Environmental Spirituality) महाराष्ट्राला संतांची मोठी परंपरा लाभली आहे आणि या संतांनी आपल्या अभंगांतून निसर्गाचे महत्त्व जनमाणसांत रुजवले. लेखकाने या प्रकरणांमध्ये संतांच्या विचारांचे केलेले विश्लेषण अत्यंत प्रभावी आहे. संत ज्ञानेश्वर आणि पसायदानः माऊलींनी पसायदानात केवळ माणसांसाठी नाही, तर ‘भतूळी लाभो प्राणीजाता’ असे म्हणून सर्व सजीवांसाठी प्राणिमात्र कल्याणाची मागणी केली. ‘वक्षु वल्ली आम्हा सोयरे वनचरे’ हा संत तुकाराम महाराजांचा अभंग म्हणजे पर्यावरणवादाचा जाहीरनामाच आहे. सतं तुक डोजी महाराज आणि ‘ग्रामगीता’ तुक डोजी महाराजांनी ग्रामगीतेच्या माध्यमातून गावाचा विकास आणि पर्यावरणाचा समतोल कसा साधावा, याचे प्रॅक्टिकल गाईड दिले आहे. झाडे लावणे, गावाची स्वच्छता राखणे हे देवाच्या पुजेइतकेच पवित्र आहे, हा विचार त्यांनी रुजवला. एक पर्यावरणवादी म्हणून मला असे वाटते की, आजच्या पिढीला विज्ञानाच्या परिभाषेसोबतच जर ही संतांची शिकवण दिली, तर निसर्ग रक्षणाचे काम अधिक सहज होईल. कारण विज्ञानाने माणसाला बद्धी मिळते. पण संतांच्या विचारांनी माणसाला संवेदनशील हृदय मिळते.
७. आधुनिक आव्हाने आणि व्यावहारिक उपाय (Modern Challenges & Practical Solutions) ‘निसर्ग दाता’ या पुस्तकाचे सर्वात मोठे बलस्थान हे आहे की, ते केवळ भुतकाळातील वैभवाचे गोडवे गात नाही, तर आजच्या आधुनिक काळातील समस्यांवर अतिशय ठोस आणि व्यावहारिक उपाय देखील सुचवते. एक पर्यावरणवादी म्हणनू मला लेखकाचा हा दृष्टिकोन अत्यतं महत्त्वाचा आणि काळाला सुसंगत वाटतो. मियावाकी (Miyawaki) पद्धतीचा स्विकारः आज आपल्याकडे शहरांमध्ये जागांची तीव्र टंचाई आहे. अशा वेळी कमी जागेत, अत्यतं जलद गतीने आणि नैसर्गिक पद्धतीने घनदाट जंगले कशी उभी करावीत, याचे उत्तम मॉडले म्हणजे जपानी शास्त्रज्ञ अकिरा मियावाकी यांची पद्धत. लेखकाने या पद्धतीचे पुस्तकात केलेले विवेचन वाचकांना आणि आजच्या शहरी प्रशासनाला मार्गदर्शक ठरणारे आहे. माती आणि निसर्गाचे पुर्नजीवन (Circularity of Soil): आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते निसर्गाला परत करणे ही चक्राकार व्यवस्था (Circular Economy) आज काळाची गरज आहे. लेखकाने या पुस्तकातून मांडली आहे. ‘मातीची धपू थांबवणे आणि नैसर्गिक घटकांचा पुर्नवापर करणे यावर विशषे भर दिला आहे. (उदा. आपण उत्सवांमध्ये वापरत असलेली नैसर्गिक शाडूची माती पुन्हा कशी निसर्गात विलीन करता येईल, हा विचारही या दृष्टिकोनातून अत्यतं महत्त्वाचा ठरतो.
८. एक पर्यावरणवादी म्हणून माझा वयैक्तिक दृष्टिकोन आणि आत्मपरीक्षण जेव्हा मी या पुस्तकाचे वाचन पुर्ण केले, तेंव्हा एक पर्यावरणवादी म्हणून माझ्या मनात काही अत्यंत महत्त्वाचे विचार आणि आत्मपरीक्षण सुरु झालेः १. केवळ ‘ज्ञान’ नव्हे, तर ‘कृती’ आवश्यकः हे पुस्तक वाचल्यानंतर आपण नुसतेचे हळहळ व्यक्त करून थांबून चालणार नाही. लेखकाने प्रत्येक पानापानातून आपल्याला कृती करण्याची हाक दिली आहे. आपल्या घरातून, गल्लीतून, आणि गावातून वृक्षारोपण व जलसंधारणाची सुरुवात होणे गरजेचे आहे. २. सस्कृती आणि विज्ञानाचा पुल आजच्या तरुण पिढीला जर पर्यावरण चळवळीकडे आकर्षित करायचे असेल, तर त्यांना केवळ भीती दाखवनू चालणार नाही (उदा. ‘ग्लोबल वॉर्मिंगने जग नष्ट होईल’). त्याऐवजी आपल्या पुर्वजांनी निसर्गावर केलेले प्रेम, आपल्या संतांची ‘वक्षवल्ली आम्हा सोयरे’ ही भावना जर आपण त्यांच्या मनात रुजवली, तर पर्यावरण सरंक्षण हे त्यांचे कर्तव्य न राहता ती त्यांची जीवनपद्धती बनेल. विठ्ठल वळसे पाटील यांनी या पुस्तकात नेमका हाच पूल बांधण्याचे काम केले आहे. विविध पैलू यात मांडले आहेत.
९. निष्कर्ष आणि समारोपः ‘निसर्ग दाता’ प्रत्येकाच्या घरातील ग्रर्थ व्हावा! थोडक्यात सांगायचे तर, विठ्ठल वळसे पाटील लिखित ‘निसर्ग दाता’ हे पुस्तक केवळ वाचून कपाटात ठेवून देण्याची वस्तू नाही, तर ते रोजच्या जगण्यात अमलात आणण्याचे एक ‘प्रॅक्टिकल गाईड’ (Practical Guide) आहे. लेखकाची साधी, सोपी पण थेट हृदयाला भिडणारी भाषा, दिलेले ऐतिहासिक आणि संतांचे संदर्भ, पर्यावरणातील पशू पक्षी यांचे महत्त्व देशी झांडांची व्यापकता पर्यावरण आंदोलन अशी मार्गदर्शक तत्वे दिली आहेत. आजच्या काळातील उपायांची सांगड घातल्याने हे पुस्तक अत्यंत प्रभावी झाले आहे. पुस्तकाचे मुखपृष्ठ, प्रस्तावना, पुस्तकाची बांधणी उत्तम आहे.
एक पर्यावरणवादी म्हणून माझा मोलाचा संदेशः आज आपण ज्या पर्यावरणाच्या सकंटाच्या उंबरठ्यावर उभे आहोत, तेथून मागे फिरण्याचा एकच मार्ग आहे तो म्हणजे आपल्या मुळांकडे, म्हणजेच निसर्गाकडे परत जाणे. ‘निसर्ग दाता’ हे पस्तक आपल्याला त्याच मार्गावर घेऊन जाणारा एक उत्तम प्रकाशस्तंभ आहे. प्रत्येक निसर्गप्रेमी, पर्यावरणवादी, शिक्षक, विद्यार्थी आणि सजग नागरिकाने हे पुस्तक आर्वजून वाचले पाहिजे आणि त्यातील विचारांचे आचरण केले पाहिजे.