खडकवाडी (ता. आंबेगाव, जि. पुणे) : पुणे जिल्ह्यातील आंबेगाव तालुक्यात लोणी-धामणी परिसरालगत वसलेले खडकवाडी हे गाव धार्मिक श्रद्धा, सांस्कृतिक परंपरा आणि ग्रामएकी यासाठी ओळखले जाते. गावाचे आराध्य दैवत असलेले श्री भैरवनाथ महाराज देवस्थान हे पंचक्रोशीतील भाविकांचे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. चैत्र पौर्णिमेला भरणारी श्री भैरवनाथ महाराजांची वार्षिक यात्रा ही केवळ धार्मिक उत्सव नसून ग्रामीण संस्कृती, लोककला, क्रीडा, परंपरा आणि सामाजिक एकोप्याचा भव्य सोहळा ठरते.
खडकवाडी येथील मूळ श्री भैरवनाथ मंदिराची स्थापना साधारण दीडशे वर्षांपूर्वी येथील पूर्वजांनी केली असावी, असा स्थानिकांचा अंदाज आहे. गावाचे रक्षण करणारे क्षेत्रपाल आणि ग्रामदैवत म्हणून श्री भैरवनाथ महाराजांची स्थापना करण्यात आली. काळाच्या ओघात जुन्या मंदिराची झीज झाल्यानंतर ग्रामस्थांनी एकत्र येत लोकवर्गणी आणि श्रमदानातून मंदिराचा भव्य जीर्णोद्धार केला. आजचे आकर्षक मंदिर हे ग्रामस्थांच्या श्रद्धेचे आणि एकीचे सांस्कृतिक प्रतीक बनले आहे.
स्थानिक नागरिकांच्या श्रद्धेनुसार खडकवाडीचे श्री भैरवनाथ महाराज हे जागृत देवस्थान आहे. गावावर येणारी संकटे महाराज दूर करतात, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. रोजगार, व्यवसाय आणि शिक्षणाच्या निमित्ताने अनेक कुटुंबे पुणे, मुंबई तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाली असली तरी चैत्र पौर्णिमेच्या यात्रेची ओढ त्यांना दरवर्षी पुन्हा गावाकडे घेऊन येते. यात्रा म्हणजे विखुरलेल्या कुटुंबांचे, नातेवाईकांचे आणि गावकऱ्यांचे पुन्हा एकत्र येण्याचे निमित्त ठरते.
देवजन्माने यात्रेला प्रारंभ
चैत्र पौर्णिमेच्या वार्षिक यात्रेची सुरुवात श्री भैरवनाथ महाराजांच्या देवजन्म सोहळ्याने होते. धार्मिक विधी, मंत्रोच्चार आणि महाआरतीच्या भक्तिमय वातावरणात हा सोहळा साजरा केला जातो. पंचक्रोशीतील हजारो भाविक दर्शनासाठी मंदिर परिसरात एकत्र येतात. देवजन्मानंतर यात्रोत्सवाला खऱ्या अर्थाने सुरुवात होते.
यात्रेच्या दिवसांत गावात भजन, हरिपाठ आणि कीर्तनाचे आयोजन केले जाते. आध्यात्मिक कार्यक्रमांमुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय बनतो. या माध्यमातून धार्मिक परंपरेबरोबरच सामाजिक मूल्ये आणि संस्कृतीचा वारसा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविला जातो.
पालखी सोहळ्यात ‘भैरुबाच्या नावाने चांगभलं’चा गजर
यात्रेतील सर्वांत महत्त्वाचा सोहळा म्हणजे श्री भैरवनाथ महाराजांचा पालखी सोहळा. उत्सवमूर्ती आकर्षक पालखीत विराजमान झाल्यानंतर संपूर्ण गावातून मिरवणूक काढण्यात येते. यावेळी
“भैरुबाच्या नावाने चांगभलं!”
या जयघोषाने परिसर दुमदुमून जातो. मोठ्या प्रमाणात भंडाऱ्याची उधळण केली जाते. पिवळ्याधमक भंडाऱ्याने मंदिर परिसर आणि पालखी मार्ग भक्तिमय वातावरणात न्हाऊन निघतो.
ढोल-ताशांच्या गजरात तरुणांकडून लेझीम खेळ सादर केला जातो. रात्रीच्या वेळी निघणारा छबिना हा यात्रेचा विशेष आकर्षणाचा भाग असतो. गावातील तसेच पंचक्रोशीतील भाविक या सोहळ्यासाठी मोठ्या संख्येने उपस्थित राहतात.
घाटातील बैलगाडा शर्यतीचा थरार
आंबेगाव तालुका बैलगाडा शर्यतीच्या परंपरेसाठी महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे खडकवाडीच्या यात्रेतील बैलगाडा शर्यत हे प्रमुख आकर्षण ठरते. ग्रामीण संस्कृतीशी घट्ट नाते सांगणाऱ्या या शर्यतीसाठी पुणे, अहमदनगर तसेच विविध भागांतून बैलगाडा शौकीन आणि मालक सहभागी होतात.
मानाच्या बैलगाड्यांचे पूजन करून शर्यतींना प्रारंभ केला जातो. घाटातून धावणाऱ्या बैलगाड्या आणि त्याला मिळणारा प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद यात्रेतील थरार वाढवतो. ही स्पर्धा शिस्त आणि पारंपरिक उत्साहात पार पडते.
जंगी कुस्तीचा फड
यात्रेतील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे भव्य कुस्तीचा आखाडा. गावातील मैदानात आयोजित करण्यात येणाऱ्या या फडात स्थानिक तसेच विविध भागांतून आलेले नामवंत मल्ल सहभागी होतात. विजेत्या पैलवानांचा मानाची गदा, फेटा, नारळ किंवा रोख बक्षिस देऊन गौरव केला जातो.
कुस्तीच्या फडामुळे ग्रामीण भागातील पारंपरिक क्रीडा संस्कृतीला चालना मिळते. यात्रेच्या निमित्ताने नव्या पिढीला मातीतील खेळांची ओळख होते.
तमाशा : ग्रामीण लोककलेचा उत्सव
खडकवाडीच्या यात्रेत पारंपरिक मराठी तमाशालाही विशेष स्थान आहे. महाराष्ट्राच्या मातीतील अस्सल लोककलेचा हा उत्सव जत्रेच्या रात्री रंगतो. गावकरी, पाहुणे आणि पंचक्रोशीतील नागरिक मोठ्या संख्येने या लोककलेचा आनंद घेतात.
तमाशामध्ये पारंपरिक गण, गवळण आणि वगनाट्य यांचा समावेश असतो. देवतांच्या वंदनेने कार्यक्रमाची सुरुवात होते. त्यानंतर विनोद, संवाद, नृत्य आणि लोकनाट्याच्या माध्यमातून मनोरंजनाबरोबरच समाजप्रबोधन केले जाते.
आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगातही जत्रेतील प्रत्यक्ष लोककलांचा उत्साह कायम आहे. तमाशा मंडळातील कलाकारांचे योगदान आणि या कलेचे जतन करण्यासाठी ग्रामस्थ व यात्रा समिती करत असलेले प्रयत्न उल्लेखनीय आहेत.
दंडवत : श्रद्धेची सर्वोच्च अभिव्यक्ती
खडकवाडीच्या श्री भैरवनाथ यात्रेतील अत्यंत महत्त्वाची धार्मिक परंपरा म्हणजे दंडवत घालणे किंवा साष्टांग प्रणिपात करणे. ही केवळ धार्मिक कृती नसून देवाप्रती कृतज्ञता, नम्रता आणि संपूर्ण शरणागतीचे प्रतीक मानली जाते.
नवस पूर्ण झाल्यानंतर अनेक भाविक यात्रेच्या दिवशी दंडवत घालतात. काही भाविक मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घालत दंडवत पूर्ण करतात, तर काही जण आपल्या घरापासून मंदिरापर्यंत हा धार्मिक संकल्प पूर्ण करतात.
दंडवताच्या वेळी नातेवाईक आणि ग्रामस्थ भाविकासोबत असतात. भंडाऱ्याची उधळण आणि
“भैरुबाच्या नावाने चांगभलं!”
या जयघोषाने वातावरण अधिक भक्तिमय होते.
सिनलकर घराण्याचा ऐतिहासिक मान
खडकवाडीच्या धार्मिक परंपरेमध्ये रामकृष्ण सिनलकर घराण्याला विशेष मानाचे स्थान आहे. स्थानिक परंपरेनुसार यात्रेच्या वेळी देवतेला पहिला मानाचा हार अर्पण करण्याचा अधिकार या घराण्याकडे आहे.
पूर्वजांनी मंदिराच्या स्थापनेत, सेवेत आणि धार्मिक परंपरा जपण्यात दिलेल्या योगदानाच्या स्मरणार्थ हा मान पिढ्यानपिढ्या चालत आला आहे. या परंपरेचा वारसा आज नवनीत रामकृष्ण सिनलकर आणि त्यांचे कुटुंबीय श्रद्धेने पुढे नेत आहेत.
यात्रेच्या मुख्य दिवशी कुटुंबीयांच्या उपस्थितीत पालखीला पहिला मानाचा हार अर्पण केला जातो. नव्या पिढीचाही या परंपरेत सक्रिय सहभाग असल्याने गावाचा सांस्कृतिक वारसा पुढेही अखंड राहील, अशी भावना ग्रामस्थ व्यक्त करतात.
नवस फेडण्याच्या विविध परंपरा
श्री भैरवनाथ महाराजांप्रती श्रद्धा व्यक्त करण्यासाठी भाविक विविध प्रकारे नवस फेडतात. दंडवताव्यतिरिक्त गुळाची ढेप अर्पण करणे, नारळाचे तोरण बांधणे, फुलांच्या माळा वाहणे, देवाला नवीन वस्त्रे अर्पण करणे अशा परंपरा आजही जपल्या जातात.
गूळ-खोबऱ्याचा प्रसादही यात्रेतील महत्त्वाचा भाग आहे. गूळ हा गोडवा आणि समाधानाचे, तर खोबरे पावित्र्य व समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते.
‘तळी भरणे’ची धार्मिक परंपरा
श्री भैरवनाथ महाराजांच्या उपासनेतील ‘तळी भरणे’ किंवा ‘तळी उचलणे’ हा महत्त्वाचा पारंपरिक विधी आहे. तांब्याच्या किंवा पितळेच्या ताटात विड्याची पाने, सुपारी, भंडारा आणि गूळ-खोबरे ठेवून हा विधी केला जातो.
मानकरी किंवा भाविक एकत्र येऊन तळी उचलतात आणि देवाचा जयघोष करतात.
“नाथसाहेबांचे चांगभलं!
भैरवनाथाच्या नावाने चांगभलं!
सदानंदाचा येळकोट… येळकोट येळकोट जय मल्हार!”
अशा जयघोषाने वातावरण भक्तिमय बनते. कापूर आरती आणि प्रसाद वाटपाने विधीची सांगता होते.
पुरणपोळीचा महाप्रसाद आणि गावाकडचा पाहुणचार
यात्रेच्या दिवशी देवाला पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखविण्याची परंपरा आहे. पुरणपोळी, साजूक तूप, कटाची आमटी, भात, डाळ, भजी आणि इतर पारंपरिक पदार्थांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो.
यात्रेच्या निमित्ताने घरी आलेल्या पाहुण्यांना आग्रहाने भोजन देणे ही ग्रामीण संस्कृतीची खासियत आहे. ‘अतिथी देवो भव’ या भावनेतून नातेवाईक, पाहुणे आणि ग्रामस्थांचा आदरातिथ्याने पाहुणचार केला जातो.
ग्रामीण भागातील पंगती, केळीच्या पानावर वाढलेले भोजन आणि आग्रहाने केलेला पाहुणचार हा यात्रेच्या आनंदाचा अविभाज्य भाग आहे.
जत्रेची तात्पुरती बाजारपेठ
यात्रेच्या दिवसांत मंदिर परिसर आणि गावच्या मैदानात तात्पुरती बाजारपेठ उभी राहते. खेळणी, बांगड्या, सौंदर्यप्रसाधने, घरगुती वस्तू, देवतांचे फोटो आणि विविध खाद्यपदार्थांची दुकाने जत्रेची शोभा वाढवतात.
लहान मुलांसाठी खेळणी आणि पाळणे, महिलांसाठी बांगड्या व विविध वस्तू, तर तरुणांसाठी मनोरंजनाचे खेळ हे विशेष आकर्षण असते.
जत्रेतील तात्पुरत्या हॉटेलमध्ये मिळणारी गरमागरम भजी आणि रसरशीत जिलेबी ही ग्रामीण जत्रेची खास ओळख आहे. तिखट-गोड चवीची ही जुगलबंदी जत्रेच्या खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनली आहे.
मानपान आणि पारंपरिक हक्क
ग्रामीण यात्रांमध्ये मानपानाला विशेष महत्त्व असते. पालखी खांद्यावर घेण्याचा मान, पहिला नारळ, पहिली आरती, बैलगाडा शर्यतीतील मानाचा गाडा आणि कुस्तीच्या फडातील मानाच्या कुस्त्या अशा विविध परंपरा आजही जपल्या जात आहेत.
या मानपानाच्या माध्यमातून जुन्या परंपरांचा सन्मान राखला जातो आणि यात्रेतील शिस्त व एकोपा कायम ठेवला जातो.
लोणी-खडकवाडीच्या एकात्मतेचा वारसा
पूर्वी लोणी आणि खडकवाडी हे एकत्र गाव म्हणून ओळखले जात होते. त्या काळात दोन्ही गावांतील जत्रा, पालखी आणि तमाशाच्या कार्यक्रमांमध्ये विशेष समन्वय होता.
जुन्या परंपरेनुसार खडकवाडीतील तमाशाचा कार्यक्रम सुरू करण्यापूर्वी लोणी गावच्या पालखीचा मान राखला जात असे. हा नियम सक्तीचा नसून दोन गावांतील परस्पर आदर आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचे प्रतीक होता.
काळानुरूप दोन्ही गावे स्वतंत्र झाली आणि जत्रा व्यवस्थापनात बदल झाले. मात्र आजही लोणी आणि खडकवाडी या दोन्ही गावांतील सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक नाते कायम आहे. दोन्ही गावांचे ग्रामस्थ एकमेकांच्या यात्रेत सहभागी होत ही जुनी मैत्री जपत आहेत.
श्रद्धा आणि संस्कृतीचा अखंड प्रवाह
खडकवाडीची श्री भैरवनाथ महाराज यात्रा ही केवळ काही दिवसांची जत्रा नाही. ती गावाच्या इतिहासाची, श्रद्धेची, पूर्वजांच्या परंपरेची आणि ग्रामीण संस्कृतीची जिवंत ओळख आहे.
पालखीतील भक्ती, भंडाऱ्याची उधळण, दंडवताची शरणागती, बैलगाडा शर्यतीचा थरार, कुस्तीच्या फडातील जोश, तमाशातील लोककला, पुरणपोळीचा महाप्रसाद आणि पाहुणचाराची परंपरा या सर्व गोष्टी खडकवाडीच्या यात्रेला एक वेगळी ओळख देतात.
आधुनिकतेच्या प्रवाहातही आपल्या मातीशी आणि संस्कृतीशी नाते जपणारी ही यात्रा पुढील पिढीसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे. गावाच्या एकोप्यातून आणि भाविकांच्या श्रद्धेतून हा सांस्कृतिक वारसा पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत असाच जिवंत राहावा, हीच श्री भैरवनाथ महाराजांच्या चरणी प्रार्थना.
नाथसाहेबांचे चांगभलं!
भैरुबाच्या नावाने चांगभलं!
श्री भैरवनाथ महाराजांच्या नावाने चांगभलं! 🚩🙏
शब्दांकन – नवनीत रामकृष्ण सिनलकर
