पंचनामा प्रतिनिधी : राज्यात यंदा दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाल्याने ग्रामीण भागातील शेतकरी, शेतमजूर यांच्याबरोबरच मेंढपाळ समाजाचेही जगणे कठीण झाले आहे. पावसाने ओढ दिल्याने अनेक भागांत चारा आणि पाण्याची तीव्र टंचाई जाणवत आहे. अशा परिस्थितीत आपल्या मेंढ्यांना जगवायचे कसे, त्यांच्यासाठी चारा-पाण्याची व्यवस्था कुठून करायची आणि वाढत्या खर्चाला तोंड कसे द्यायचे, असा गंभीर प्रश्न मेंढपाळांसमोर उभा ठाकला आहे. एकीकडे राज्यात दिवाळीचा उत्साह आणि बाजारपेठांमध्ये खरेदीची लगबग सुरू असताना दुसरीकडे मेंढपाळांच्या पालांमध्ये मात्र चिंतेचे वातावरण आहे. मेंढ्यांच्या चारा-पाण्याची चिंता सतावत असल्याने यंदाची दिवाळी मेंढपाळांसाठी अडचणीची ठरत आहे.
मेंढपाळ समाजाचा उदरनिर्वाह प्रामुख्याने मेंढ्यांवर अवलंबून असतो. मेंढ्यांच्या माध्यमातून मिळणारे उत्पन्न, लोकर, कोकरांची विक्री आणि शेतीच्या हंगामात मिळणारे काम यावर त्यांच्या कुटुंबाचा संसार चालतो. मात्र, यंदा पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्याने डोंगरमाथे, माळराने आणि मोकळ्या कुरणांवरील हिरवा चारा कमी झाला आहे. पूर्वी सहज उपलब्ध होणारा चारा आता शोधावा लागत आहे. अनेक मेंढपाळांना आपल्या कळपांसह एका गावातून दुसऱ्या गावात भटकंती करावी लागत आहे. काही ठिकाणी शेतातील पिकांचे अवशेष विकत घ्यावे लागत असून, त्यासाठीही मोठा खर्च करावा लागत आहे.
चारा महागला, पाण्यासाठी भटकंती
मेंढ्यांना जगवण्यासाठी दररोज मोठ्या प्रमाणात चाऱ्याची आवश्यकता असते. मात्र, चारा उपलब्ध नसल्याने मेंढपाळांना आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. विकतचा चारा घेणे परवडत नाही आणि नैसर्गिक कुरणांमध्येही पुरेसे गवत उपलब्ध नाही. त्यातच पाण्याचे स्रोत आटल्याने मेंढ्यांना पाणी पाजण्यासाठी दूरवर जावे लागत आहे. काही ठिकाणी विहिरी, तलाव आणि ओढ्यांमध्ये पाणीसाठा कमी झाल्याने पाण्याची व्यवस्था करणे हेच मोठे आव्हान बनले आहे.
दिवाळीच्या सणावरही आर्थिक संकटाचे सावट
दिवाळी म्हटले की प्रत्येक कुटुंबात आनंद, उत्साह, नवीन कपडे, फराळ, दिव्यांची रोषणाई आणि मुलांच्या चेहऱ्यावरील समाधान असते. मात्र, मेंढपाळ कुटुंबांमध्ये यंदा या आनंदापेक्षा उद्याच्या जगण्याची चिंता अधिक आहे. मेंढ्यांसाठी चारा आणि पाण्याची व्यवस्था करताना हातात पैसे शिल्लक राहत नाहीत. मुलांना नवीन कपडे घ्यायचे, घरात दिवाळीचा फराळ करायचा, सणासाठी आवश्यक वस्तू खरेदी करायच्या, मात्र त्यासाठी पैसा आणायचा कुठून, असा प्रश्न त्यांच्यासमोर आहे.
एकीकडे दिवाळीच्या खरेदीसाठी बाजारपेठा फुलल्या आहेत, तर दुसरीकडे मेंढपाळांना आपल्या मेंढ्यांच्या पोटाची चिंता सतावत आहे. सण साजरा करण्यापेक्षा जनावरांचे संगोपन आणि कुटुंबाचा उदरनिर्वाह यालाच त्यांच्यासाठी अधिक महत्त्व आले आहे.
मेंढपाळांच्या प्रश्नांकडे शासनाचे लक्ष कधी?
दुष्काळी परिस्थितीचा विचार करून शासनाने मेंढपाळ समाजासाठी विशेष उपाययोजना कराव्यात, अशी मागणी होत आहे. मेंढ्यांसाठी चारा डेपो सुरू करावेत, पाण्याची टँकरद्वारे व्यवस्था करावी, चारा खरेदीसाठी आर्थिक मदत द्यावी, तसेच स्थलांतर करणाऱ्या मेंढपाळांना आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून द्याव्यात, अशी अपेक्षा मेंढपाळ व्यक्त करीत आहेत.
मेंढपाळ समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा घटक आहे. पशुधनाचे संगोपन करून हा समाज पारंपरिक व्यवसाय टिकवून आहे. मात्र, नैसर्गिक संकटे, वाढता चाऱ्याचा खर्च, पाण्याची टंचाई आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे हा व्यवसाय अडचणीत सापडत आहे. त्यामुळे शासनाने केवळ शेतकऱ्यांच्याच नव्हे, तर पशुपालक आणि मेंढपाळांच्या समस्यांकडेही गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.
सणासुदीच्या काळात प्रत्येकाच्या घरात दिवाळीचे दिवे उजळत असताना मेंढपाळांच्या पालांमध्ये मात्र चारा-पाण्याच्या चिंतेचे सावट आहे. मेंढ्यांचे पोट भरले तरच आमच्या घरची चूल पेटेल, अशी भावना व्यक्त करणाऱ्या मेंढपाळांना यंदा एकच प्रश्न सतावत आहे – चारा नाही, पाणी नाही, हातात पैसा नाही; मग दिवाळी साजरी करायची तरी कशी?
