दिवाळीच्या सुट्ट्या लागताच बालमावळ्यांना किल्ले बांधणीचे वेध; छत्रपती शिवरायांचा इतिहास जपण्याचा चिमुकल्यांचा प्रयत्न
पंचनामा प्रतिनिधी – दिवाळी सणाचे औचित्य साधून आंबेगाव तालुक्याच्या पूर्व भागातील गावोगावी बच्चे कंपनीमध्ये किल्ले बांधणीचा उत्साह शिगेला पोहोचला आहे. शाळांना दिवाळीच्या सुट्ट्या लागल्या की, लहानग्यांना वेध लागतात ते आपल्या घरासमोर, अंगणात किंवा मोकळ्या जागेत आकर्षक किल्ला उभारण्याचे. मातीचे ढिगारे, दगड, विटा, गवत, झाडांच्या फांद्या आणि विविध सजावटीच्या साहित्याचा वापर करून बालचमूंकडून ऐतिहासिक किल्ल्यांच्या प्रतिकृती साकारल्या जात आहेत. दिवाळीच्या आनंदासोबतच भारतीय संस्कृती, महाराष्ट्राचा गौरवशाली इतिहास आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शौर्याची परंपरा जपण्याचा सुंदर प्रयत्न या किल्ले बांधणीतून पाहायला मिळत आहे.
दिवाळी हा सण केवळ दिव्यांचा, फराळाचा आणि आनंदाचा उत्सव नसून, महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक परंपरेशी नाते जोडणारा सण म्हणूनही ओळखला जातो. दिवाळीच्या काळात घराघरांत किल्ले उभारण्याची परंपरा अनेक वर्षांपासून सुरू आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेसाठी उभारलेले गड-किल्ले हे महाराष्ट्राच्या अस्मितेचे प्रतीक आहेत. याच गड-किल्ल्यांच्या स्मृती जागविण्यासाठी आणि पुढील पिढीला इतिहासाची ओळख करून देण्यासाठी दिवाळीत किल्ले बांधण्याची परंपरा आजही उत्साहाने जोपासली जात आहे.
मातीच्या ढिगाऱ्यातून साकारतोय इतिहासाचा वारसा!
आंबेगाव तालुक्याच्या पूर्व भागातील विविध गावांमध्ये दिवाळीच्या पार्श्वभूमीवर मुलांचा किल्ले बांधणीचा उत्साह विशेष लक्षवेधी ठरत आहे. शाळेच्या सुट्ट्यांचा आनंद घेताना मित्रमंडळी एकत्र येऊन किल्ला उभारण्याचे नियोजन करतात. कोणता किल्ला उभारायचा, त्याची रचना कशी असावी, प्रवेशद्वार कुठे असावे, बुरुज किती असावेत, तटबंदी कशी करावी, यावर बालचमूमध्ये चर्चा रंगताना दिसत आहे.
काही ठिकाणी रायगड, प्रतापगड, सिंहगड, शिवनेरी यांसारख्या ऐतिहासिक गड-किल्ल्यांच्या प्रतिकृती साकारल्या जात आहेत, तर काही ठिकाणी कल्पकतेचा वापर करून नवनवीन किल्ले उभारले जात आहेत. किल्ल्यांवर मावळ्यांच्या मूर्ती, छत्रपती शिवाजी महाराजांची प्रतिमा, भगवे ध्वज, तोफा, प्रवेशद्वारे आणि तटबंदी उभारून किल्ल्यांना आकर्षक स्वरूप दिले जात आहे.
किल्ला बांधण्यासाठी लागणारी माती गोळा करणे, दगडांची जमवाजमव करणे, पाण्याने माती घट्ट करणे, किल्ल्याला आकार देणे आणि त्याची सजावट करणे, अशा विविध कामांत बच्चे कंपनी मग्न झाली आहे. काही ठिकाणी पालकही मुलांना मार्गदर्शन करताना दिसत आहेत. त्यामुळे किल्ले बांधणी हा केवळ मुलांचा खेळ न राहता कुटुंबीयांना एकत्र आणणारा आनंदोत्सव ठरत आहे.
शिवकालीन इतिहासाची ओळख; संस्कृती जपण्याचा प्रयत्न
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास हा महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. स्वराज्य स्थापनेसाठी महाराजांनी उभारलेले गड-किल्ले, त्यांची दूरदृष्टी, युद्धनीती, शौर्य आणि रयतेप्रती असलेली बांधिलकी आजही प्रत्येकासाठी प्रेरणादायी आहे. किल्ले बांधणीच्या माध्यमातून लहान मुलांना या इतिहासाची प्राथमिक ओळख होते.
किल्ला उभारताना मुलांना गड-किल्ल्यांची रचना, तटबंदी, बुरुज, दरवाजे, पाण्याची व्यवस्था आणि संरक्षणाची पद्धत याविषयी माहिती मिळते. यामुळे त्यांच्या कल्पनाशक्तीला चालना मिळते, तसेच ऐतिहासिक वारशाबद्दल जिज्ञासा निर्माण होते. इतिहासाच्या पुस्तकांमध्ये वाचलेले गड-किल्ले प्रत्यक्ष मातीच्या माध्यमातून साकारताना मुलांना वेगळाच आनंद मिळतो.
आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल आणि विविध इलेक्ट्रॉनिक साधनांमध्ये रमणाऱ्या बालकांना किल्ले बांधणीच्या माध्यमातून मैदानी खेळ, समूहभावना, श्रमप्रतिष्ठा आणि सर्जनशीलतेचा अनुभव मिळत आहे. मित्रांसोबत एकत्र काम करताना सहकार्याची भावना वाढीस लागते, तर स्वतःच्या कल्पनेतून किल्ला साकारताना आत्मविश्वासही निर्माण होतो.
दिवाळीच्या आनंदात किल्ले बांधणीची परंपरा कायम
दिवाळीच्या दिवसांत घराघरांत आकाशकंदील, पणत्या, रांगोळ्या आणि फराळाची तयारी सुरू असतानाच बालचमूंच्या किल्ले बांधणीची लगबगही सुरू असते. किल्ला पूर्ण झाल्यानंतर त्यावर भगवा ध्वज फडकविण्याचा आनंद मुलांसाठी अवर्णनीय असतो. आपल्या मित्रांनी उभारलेल्या किल्ल्यांपेक्षा आपला किल्ला अधिक सुंदर आणि आकर्षक व्हावा, यासाठी प्रत्येकाची धडपड सुरू असते.
माती, दगड आणि कल्पकतेच्या साहाय्याने साकारलेले हे छोटे-मोठे किल्ले दिवाळीच्या सणाला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक अधिष्ठान देतात. आंबेगाव तालुक्याच्या पूर्व भागातील गावांमध्ये दिसणारा हा उत्साह महाराष्ट्राच्या गौरवशाली इतिहासाची परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविणारा ठरत आहे.
दिवाळीच्या सुट्ट्यांमध्ये किल्ले बांधणीच्या माध्यमातून बच्चे कंपनी केवळ खेळत नाही, तर आपल्या इतिहासाशी नाते जोडत आहे. मातीच्या कणाकणातून स्वराज्याचा अभिमान जागविणाऱ्या या चिमुकल्या बालमावळ्यांचा उत्साह खऱ्या अर्थाने कौतुकास्पद आहे.
