पंचनामा प्रतिनिधी वाफगाव – राज्याच्या विविध भागांत दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाल्याने शेती आणि शेतकऱ्यांसमोरील संकट अधिक गडद झाले आहे. याचा मोठा फटका आंबेगाव आणि शिरूर तालुक्यांतील शेतकऱ्यांनाही बसला आहे. पावसाअभावी पाण्याचे स्रोत आटत चालले असून, उपलब्ध पाण्याच्या जोरावर उभी असलेली पिके वाचविण्यासाठी शेतकऱ्यांची धडपड सुरू आहे. वाफगाव, पेठ, पारगाव, वरुडे परिसरात शेतकरी तुषार सिंचनाचा वापर करून मका, कांदा, मेथी, कोथिंबीर, शापू आदी पिकांना पाणी देत आहेत. पाण्याची कमतरता असतानाही पिके हातची जाऊ नयेत, यासाठी शेतकरी आधुनिक सिंचन पद्धतीचा आधार घेत असल्याचे चित्र परिसरात पाहायला मिळत आहे.
यंदाच्या दुष्काळी परिस्थितीमुळे शेतीचे गणित पूर्णपणे विस्कळीत झाले आहे. पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीला पुरेसा ओलावा मिळत नसल्याने पिकांच्या वाढीवर परिणाम होत आहे. विहिरी, बोअरवेल आणि अन्य जलस्रोतांमधील पाणीसाठा कमी झाल्याने पारंपरिक पद्धतीने शेतीला पाणी देणे अनेक शेतकऱ्यांसाठी कठीण बनले आहे. अशा परिस्थितीत उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्यासाठी तुषार सिंचन पद्धतीचा पर्याय शेतकऱ्यांकडून स्वीकारला जात आहे.
कमी पाण्यात अधिक क्षेत्राला ओलावा
तुषार सिंचन ही पाणी बचतीच्या दृष्टीने उपयुक्त ठरणारी आधुनिक सिंचन पद्धत आहे. या पद्धतीमध्ये पाणी पाइपलाइनद्वारे तुषार यंत्रांपर्यंत पोहोचवून पिकांवर पावसाच्या थेंबांप्रमाणे फवारले जाते. त्यामुळे पिकांच्या मुळांच्या परिसरात तसेच जमिनीच्या वरच्या थरात आवश्यक ओलावा निर्माण होण्यास मदत होते.
पारंपरिक पद्धतीने पाणी दिल्यास शेतातील काही भागात जास्त, तर काही भागात कमी पाणी पोहोचण्याची शक्यता असते. मात्र, योग्य नियोजनाने तुषार सिंचन केल्यास शेतातील पिकांना तुलनेने एकसमान पाणी देता येते. त्यामुळे पाण्याचा अपव्यय कमी होऊन उपलब्ध जलसाठ्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.
दुष्काळाच्या काळात पाण्याची प्रत्येक मात्रा महत्त्वाची असते. अशा वेळी तुषार सिंचनामुळे पिकांना आवश्यकतेनुसार पाणी देता येत असल्याने पिकांची वाढ टिकवून ठेवण्यास मदत होते. विशेषतः भाजीपाला पिकांसाठी ही पद्धत उपयुक्त ठरू शकते.
मका, कांदा आणि भाजीपाला पिकांना आधार
वाफगाव, पेठ, पारगाव आणि वरुडे परिसरात सध्या मका, कांदा, मेथी, कोथिंबीर आणि शापू या पिकांची लागवड करण्यात आली आहे. या पिकांना त्यांच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार योग्य प्रमाणात पाणी मिळणे आवश्यक असते. पाण्याचा ताण वाढल्यास पिकांची वाढ खुंटणे, उत्पादनात घट होणे तसेच पिकांच्या गुणवत्तेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
मका पिकाला वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांवर पाण्याची गरज असते. कांदा पिकासाठीही जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे महत्त्वाचे असते. तर मेथी, कोथिंबीर आणि शापू यांसारख्या पालेभाज्यांना योग्य प्रमाणात आणि वेळेवर पाणी मिळाल्यास त्यांची वाढ चांगली होण्यास मदत होते.
त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचे नियोजन करून तुषार सिंचनाच्या माध्यमातून शेतकरी आपल्या पिकांना पाणी देत आहेत. दुष्काळाच्या संकटात ही पद्धत शेतकऱ्यांसाठी दिलासादायक ठरत आहे.
तुषार सिंचनाचे शेतीसाठी महत्त्व
तुषार सिंचनामुळे पाण्याची बचत होण्याबरोबरच शेती व्यवस्थापनातही अनेक फायदे मिळू शकतात.
- पाणी बचत : पारंपरिक पद्धतीच्या तुलनेत योग्य नियोजनाने पाण्याचा अपव्यय कमी करता येतो.
- एकसमान सिंचन : शेतातील पिकांना तुलनेने समान प्रमाणात पाणी पोहोचविण्यास मदत होते.
- पिकांची वाढ : जमिनीतील आवश्यक ओलावा टिकवून ठेवल्याने पिकांची वाढ चांगली होण्यास मदत होते.
- मजुरीची बचत : पाणी देण्यासाठी लागणाऱ्या मनुष्यबळाची गरज कमी होऊ शकते.
- जमिनीची धूप कमी : पाणी हळुवारपणे फवारले जात असल्याने योग्य वापरात जमिनीची धूप कमी होण्यास मदत होते.
- दुष्काळात उपयुक्त : मर्यादित जलसाठ्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करून पिके वाचविण्यास मदत होते.
तुषार सिंचनाचे फायदे मिळविण्यासाठी जमिनीचा प्रकार, पिकांची अवस्था, हवामान, उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण आणि तुषार यंत्रांची क्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वाऱ्याचा वेग अधिक असल्यास पाण्याचे वितरण असमान होऊ शकते. त्यामुळे योग्य वेळेत आणि योग्य प्रमाणात सिंचन करणे महत्त्वाचे ठरते.
पाणी बचतीच्या उपाययोजनांची गरज
दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर केवळ पिके वाचविणे नव्हे, तर उपलब्ध पाण्याचे दीर्घकालीन नियोजन करणेही तितकेच आवश्यक आहे. शेततळी, जलसंधारण, पावसाच्या पाण्याचे संकलन, ठिबक सिंचन आणि तुषार सिंचन यांसारख्या उपाययोजनांचा प्रभावी वापर केल्यास शेतीवरील पाण्याचा ताण कमी होऊ शकतो.
सध्याच्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे गरजेचे आहे. तुषार सिंचनासारख्या आधुनिक पद्धतींचा अवलंब करून पाण्याची बचत आणि उत्पादन टिकविण्याचा प्रयत्न करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
दुष्काळाच्या संकटाने शेतकऱ्यांसमोर मोठे आव्हान उभे केले असले, तरी उपलब्ध पाण्याचे योग्य नियोजन आणि आधुनिक सिंचन तंत्रज्ञानाचा वापर यामुळे पिकांना काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकतो. वाफगाव, पेठ, पारगाव आणि वरुडे परिसरातील शेतकऱ्यांची तुषार सिंचनाच्या माध्यमातून सुरू असलेली ही धडपड शेतीतील पाणी बचतीचे महत्त्व अधोरेखित करणारी ठरत आहे.
