पंचनामा प्रतिनिधी – जगातील सर्वात श्रीमंत व्यक्ती आणि ‘स्पेसएक्स’चे सीईओ एलॉन मस्क यांनी भारताच्या लोकसंख्येबाबत आणि वेगाने घटत्या जन्मदराबाबत एक अत्यंत मोठी चिंता व्यक्त केली आहे. “भारतातील जन्मदर कमालीचा घटला असून तो ‘प्रतिस्थापन पातळीच्या’ (Replacement Level) खाली गेला आहे, हा देशाच्या भविष्यासाठी अत्यंत गंभीर आणि चिंतेचा विषय आहे,” असे मस्क यांनी सोशल मीडियावर एक पोस्ट शेअर करत म्हटले आहे.
देशाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच भारताचा प्रजनन दर इतक्या खालच्या पातळीवर घसरल्याचे त्यांनी आकडेवारीचा हवाला देत जगाच्या निदर्शनास आणून दिले आहे.
एका दशकात २.३ वरून थेट १.९ वर घसरण – मस्क यांनी शेअर केलेल्या आकडेवारीनुसार, भारतातील एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) अवघ्या एका दशकात २.३ वरून थेट १.९ पर्यंत खाली घसरला आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, आजच्या घडीला देशाची राजधानी दिल्लीचा प्रजनन दर केवळ १.२ इतका झाला आहे, जो युरोपातील फिनलंड देशापेक्षाही कमी आहे.
काय आहे ‘प्रतिस्थापन पातळी’ (Replacement Level)? – प्रतिस्थापन पातळी म्हणजे अशी स्थिती जिथे देशाची लोकसंख्या स्थिर राहते (म्हणजेच ती वाढतही नाही आणि घटतही नाही). लोकसंख्या स्थिर ठेवण्यासाठी सामान्यतः २.१ प्रजनन दराची आवश्यकता असते. मात्र, भारताचा दर आता १.९ वर आल्यामुळे, भविष्यात देशाची लोकसंख्या झपाट्याने घटणार असल्याचे हे स्पष्ट संकेत आहेत.
चीनला मागे टाकले, पण आता आव्हाने वेगळी – भारताची सध्याची लोकसंख्या १.४६ अब्जापेक्षाही जास्त आहे. २०२३ मध्ये भारताने लोकसंख्येच्या बाबतीत चीनला मागे टाकत जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश बनण्याचा मान मिळवला होता. भारताने लोकसंख्या नियंत्रणात आणण्यासाठी गेल्या काही दशकांत ‘लहान कुटुंब, सुखी कुटुंब’ यांसारख्या मोहिमा राबवून मोठे प्रयत्न केले. मात्र, संयुक्त राष्ट्र लोकसंख्या निधीच्या (UNFPA) अहवालानुसार, आता देशातील जन्मदर दरवर्षी सातत्याने कमी होत चालला आहे.
अर्थव्यवस्थेवर होणार दूरगामी परिणाम – तज्ज्ञांच्या मते, जर जन्मदर असाच कमी राहिला, तर भविष्यात देशातील तरुणांची संख्या कमी होईल आणि वृद्ध (वयस्कर) लोकांची संख्या वेगाने वाढेल. तरुणाईची संख्या घटल्यास देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर, उत्पादकतेवर आणि एकूण मनुष्यबळावर प्रचंड मोठा ताण निर्माण होण्याची भीती आता व्यक्त केली जात आहे. एलॉन मस्क यांच्या या विधानामुळे आता जागतिक पातळीवर भारताच्या जनसांख्यिकीय बदलांवर (Demographic Changes) मोठ्या चर्चा रंगू लागल्या आहेत.
(बातमी सोर्स – सहारा न्यूज)
