धार्मिक परंपरेसोबतच सामाजिक एकोपा, मनःशांती आणि वारकरी संस्कृतीचा जागर !!
पंचनामा प्रतिनिधी – आंबेगाव तालुक्याच्या पूर्व भागातील गावांमध्ये सध्या काकड आरतीचे सूर ऐकू येऊ लागले असून, पहाटेच्या प्रसन्न वातावरणात गावोगावच्या मंदिरांमध्ये भक्तिमय वातावरण निर्माण होत आहे. टाळ-मृदंगाचा गजर, विठ्ठलनामाचा जयघोष, संतांचे अभंग, भूपाळ्या, गवळणी आणि विविध देवतांच्या आरत्यांनी परिसरातील मंदिरांमध्ये चैतन्य निर्माण झाले आहे. थंडीची चाहूल लागलेली असतानाही पहाटे लवकर उठून मंदिरात जाणाऱ्या महिला, पुरुष, ज्येष्ठ नागरिक आणि वारकरी भाविकांचा उत्साह या परंपरेतून दिसून येत आहे.
आंबेगाव तालुक्याला वारकरी संप्रदायाची समृद्ध परंपरा लाभली असून, धार्मिक श्रद्धा, संतविचार आणि सामूहिक भक्ती यांचा सुंदर संगम काकड आरतीच्या माध्यमातून अनुभवायला मिळतो. अनेक गावांमध्ये ही परंपरा पिढ्यान्‌पिढ्या जपली जात आहे.
हिंदू धर्मातील परंपरेनुसार पहाटेच्या वेळी देवाला जागविण्यासाठी आणि दिवसाची सुरुवात देवाच्या नामस्मरणाने करण्यासाठी केली जाणारी आरती म्हणजे काकड आरती होय. या वेळी काकडा म्हणजेच विशिष्ट प्रकारची वात किंवा ज्योत प्रज्वलित करून देवाला ओवाळले जाते. त्यामुळे या आरतीला काकड आरती असे संबोधले जाते.
वारकरी संप्रदायामध्ये काकड आरतीला विशेष महत्त्व आहे. पहाटेच्या शांत वातावरणात देवाचे नामस्मरण करणे, संतांचे अभंग म्हणणे आणि सामूहिकरीत्या भक्तीचा आनंद घेणे, हा या परंपरेचा मुख्य उद्देश आहे.
महाराष्ट्रातील अनेक गावांमध्ये काकड आरतीची सुरुवात आश्विन महिन्यातील कोजागरी पौर्णिमेपासून होते तर त्रिपुरारी पौर्णिमेला या आरतीची सांगता होते.
काकड आरतीच्या कार्यक्रमात मंगलाचरण, भूपाळ्या, संतांचे अभंग, वासुदेवाची गीते, गवळणी, विविध देवतांच्या आरत्या आणि हरिनामाचा गजर केला जातो. त्यानंतर प्रसादाचे वाटप करून कार्यक्रमाची सांगता केली जाते.
वारकरी संप्रदायाच्या श्रद्धेनुसार, चातुर्मासाच्या काळात निद्रावस्थेत असलेल्या भगवान विष्णू अर्थात पांडुरंगाला जागविण्याची ही परंपरा आहे. पहाटे देवाचे स्मरण केल्याने दिवसाची सुरुवात सकारात्मक विचारांनी होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
संत तुकाराम महाराज, संत एकनाथ महाराज आणि अन्य संतांच्या अभंगांतून भक्ती, सदाचार, समता, मानवता आणि परोपकाराचा संदेश दिला जातो. काकड आरतीच्या माध्यमातून या संतविचारांचे स्मरण होते. देवाप्रती श्रद्धा व्यक्त करण्याबरोबरच भक्तीमार्गाची शिकवण पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे कामही या परंपरेतून केले जाते.
काकड आरतीचे वैज्ञानिक महत्त्व देखील आहे.नियमित वेळेत उठणे आणि झोपेचे वेळापत्रक सांभाळणे यामुळे शरीराची जैविक घड्याळव्यवस्था संतुलित ठेवण्यास मदत होऊ शकते. यासाठी पुरेशी झोप घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
अभंग, भजन, प्रार्थना आणि नामस्मरण यांमध्ये सहभागी झाल्याने अनेकांना मनःशांती, सकारात्मकता आणि मानसिक समाधान अनुभवायला मिळते.
एकत्रितपणे अभंग म्हणणे, टाळ-मृदंगाच्या तालावर गायन करणे आणि सामूहिक उपक्रमात सहभागी होणे यामुळे सामाजिक जोडलेपणा वाढण्यास मदत होते.
मंदिरापर्यंत चालत जाणे आणि दैनंदिन कामांत सक्रिय राहणे यामुळे नियमित शारीरिक हालचालींना प्रोत्साहन मिळू शकते.
दररोज ठरावीक वेळी धार्मिक कार्यक्रमात सहभागी होण्यामुळे नियमितता, वेळेचे नियोजन आणि सामूहिक जबाबदारीची भावना विकसित होऊ शकते.
आंबेगाव तालुक्यातील अवसरी, निरगुडसर,भराडी,जवळे,पारगाव शिंगवे,काठापुर,लाखनगाव,पोंदेवाडी,जारकरवाडी,लोणी,धामणी, वडगावपीर,मांदळेवाडी,पहाडधरा,शिरदाळया गावांच्या परिसरात काकड आरतीची परंपरा मंदिरांमध्येही काकड आरतीची परंपरा गेली अनेक वर्षे जपली जात आहे.
काकड आरतीच्या कार्यक्रमात महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि भजनी मंडळांचा सहभाग महत्त्वाचा असतो. काही ठिकाणी महिला अभंग आणि आरत्या म्हणतात, तर पुरुष मंडळी टाळ-मृदंगाची साथ देतात. ग्रामस्थ एकत्र येऊन मंदिर परिसराची स्वच्छता, रांगोळी आणि पूजेची तयारी करतात.
या सामूहिक उपक्रमामुळे गावातील लोकांमध्ये आपुलकी वाढते. लहान मुलांना संतांचे अभंग, पारंपरिक गीते आणि धार्मिक संस्कारांची ओळख होते. ग्रामीण भागातील सांस्कृतिक परंपरा टिकविण्यासाठी अशा उपक्रमांचे महत्त्व मोठे आहे.
आधुनिक जीवनशैलीत धावपळ वाढत असताना काकड आरतीसारखे उपक्रम माणसाला काही काळ शांतपणे नामस्मरण करण्याची संधी देतात. धार्मिक श्रद्धेसोबतच सामूहिक सहभाग, संतविचारांचा प्रसार आणि परंपरांचे जतन या दृष्टीनेही काकड आरती महत्त्वाची ठरते.
आंबेगाव तालुक्याच्या पूर्व भागातील गावांमध्ये ही परंपरा अधिक व्यापक व्हावी, तरुण पिढीने त्यात सहभागी व्हावे आणि वारकरी संप्रदायाचा सांस्कृतिक वारसा पुढे न्यावा, अशी अपेक्षा भाविकांकडून व्यक्त होत आहे.
पहाटेच्या शांत वातावरणात घुमणारा ‘जय जय राम कृष्ण हरी’चा गजर, टाळ-मृदंगाचा नाद आणि संतांच्या अभंगांतून मिळणारी शिकवण यामुळे गावोगावच्या धार्मिक जीवनाला नवी ऊर्जा मिळत आहे.
भराडी (ता.आंबेगाव) येथे सुरू असलेली काकड आरती
