१ मे ते ३ मे दरम्यान International Leopard Day (आंतरराष्ट्रीय बिबट दिन) साजरा केला जातो. या उपक्रमामागील प्रमुख उद्देश म्हणजे बिबट्यांचे संवर्धन, बिबट्यांबद्दल जनजागृती वाढवणे आणि मानव–वन्यजीव संघर्ष कमी करणे हा आहे. भारतासारख्या जैवविविधतेने समृद्ध देशात Indian Leopard हा अत्यंत महत्त्वाचा पण तितकाच संवेदनशील प्राणी आहे.
गेल्या काही वर्षांत महाराष्ट्रात बिबट–मनुष्य संघर्षामध्ये लक्षणीय वाढ झालेली दिसून येते. २०२४ मध्ये बिबट्यांच्या हल्ल्यात मृत्यूमुखी पडलेल्यांची संख्या २० होती, तर २०२५ मध्ये ती वाढून ६८ वर पोहोचली—ही बाब गंभीर चिंतेची आहे. एकीकडे बिबट्यांची संख्या पोषक अधिवास, उपलब्ध अन्नसाखळी आणि मानवी हस्तक्षेपामुळे वाढत असताना, दुसरीकडे त्यांच्या अधिवासावर अतिक्रमण आणि जंगलातील नैसर्गिक भक्ष्याची कमतरता यामुळे ते मानवी वस्तीकडे वळत आहेत.
यावर नियंत्रण आणण्यासाठी Maharashtra Forest Department तसेच विविध वन्यजीव बचाव संस्थांकडून अनेक उपाययोजना राबविण्यात आल्या आहेत.
अतिसंवेदनशील भागांमध्ये एआय तंत्रज्ञानाचा वापर, कॅमेरा ट्रॅप्स, जनजागृती मोहिमा, तसेच आवश्यकतेनुसार बिबट्यांना जेरबंद करणे असे प्रयत्न सुरू आहेत. काही बिबट्यांना गुजरातमधील Vantara Rescue Centre येथे स्थलांतरित करण्यात आले आहे.
तथापि, काही महत्त्वाचे प्रस्ताव अजूनही प्रलंबित आहेत—जसे की बिबट निर्बीजीकरण (sterilization), बिबट सफारी प्रकल्प, तसेच कायदेशीर वर्गवारीतील बदल (Schedule II मध्ये समावेश) यासंबंधीचे निर्णय अद्याप अंतिम टप्प्यात पोहोचलेले नाहीत. या निर्णयांची अंमलबजावणी झाल्यास संघर्ष कमी करण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
जुन्नर, आंबेगाव, खेड, शिरूर आणि अहिल्यानगर या भागांना बिबट्यांचे ‘हॉटस्पॉट’ मानले जाते. विशेषतः ऊस शेतीमुळे तयार होणारे दाट आच्छादन बिबट्यांसाठी सुरक्षित निवासस्थान ठरत आहे. त्यामुळे शेतात काम करताना, लहान मुलांना बाहेर सोडताना किंवा शाळेत जाताना विशेष खबरदारी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
मुळात हा प्रश्न केवळ बिबट्यांचा नसून, त्यांच्या अधिवासाचा आहे. जंगलातील नैसर्गिक भक्ष्य, पाण्याचे स्रोत आणि सुरक्षित कॉरिडॉर उपलब्ध करून दिले नाहीत, तर बिबट्यांची मानवी वस्तीत येण्याची प्रवृत्ती थांबवणे कठीण आहे. त्यामुळे दीर्घकालीन उपाय म्हणून वन्यजीव कॉरिडॉर विकसित करणे, अधिवास पुनर्संचयित करणे आणि मानवी हस्तक्षेप नियंत्रित करणे गरजेचे आहे.
अलीकडील काळात मोठ्या प्रमाणावर बिबट्यांना जेरबंद करण्यात आले, मात्र त्यांना ठेवण्यासाठी पुरेशा सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे अनेकांना लहान ट्रॅप केजमध्ये दीर्घकाळ ठेवावे लागले. यामुळे त्यांच्या आरोग्यावर परिणाम होऊन काही बिबट्यांचा मृत्यूही झाला—ही परिस्थिती अत्यंत दुर्दैवी आहे. वन्यजीवांच्या दृष्टीने ही एक गंभीर व्यवस्थापनात्मक समस्या आहे.
या पार्श्वभूमीवर जुन्नर तालुक्यातील आंबेगव्हाण येथे सुमारे ५० हेक्टर क्षेत्रावर बिबट सफारी उभारण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे. सुमारे ८० कोटी रुपयांच्या निधीतून विकसित होणारा हा प्रकल्प पर्यटन वाढवणे, जनजागृती करणे आणि मानव–बिबट संघर्ष कमी करणे या उद्देशाने महत्त्वपूर्ण ठरू शकतो. या प्रकल्पाचा डीपीआर Central Zoo Authority कडे मंजुरीसाठी पाठविण्यात आला असून, त्यास लवकरात लवकर मंजुरी मिळणे अत्यावश्यक आहे.
आजच्या या आंतरराष्ट्रीय बिबट दिनानिमित्त आपण सर्वांनी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी—बिबट हा शत्रू नाही, तर आपल्या परिसंस्थेचा अविभाज्य भाग आहे. त्याचे संरक्षण आणि मानवांचे सुरक्षित सहअस्तित्व यासाठी शासन, वनविभाग, संस्था आणि सामान्य नागरिक यांनी एकत्रितपणे काम करणे ही काळाची गरज आहे.
गायत्री नचिकेत अवधानी
(मानद वन्यजीव रक्षक)
Honarory wildlife warden
